J.R.R. Tolkien — książki o Śródziemiu. Przewodnik z ciekawostkami

Większość pisarzy fantasy wymyśla świat, a potem — jeśli starczy im zapału — dorzuca kilka słów w fikcyjnym języku. J.R.R. Tolkien zrobił to dokładnie odwrotnie. Najpierw stworzył języki — z pełną gramatyką, etymologią i historycznym rozwojem fonetycznym — a dopiero potem zbudował świat, w którym ktoś mógłby nimi mówić. Śródziemie narodziło się jako tło dla quenya i sindarinu, nie odwrotnie. To dość szalony porządek priorytetów, ale właśnie dzięki niemu tolkienowski świat ma głębię, jakiej nie znajdziesz nigdzie indziej w literaturze fantasy — choć saga o Wiedźminie Sapkowskiego bywa wymieniana jako jedyna porównywalna pod względem spójności świata.

Jeśli dopiero zaczynasz przygodę z twórczością Tolkiena albo wracasz po latach i chcesz uporządkować sobie w głowie, co warto przeczytać — ten przewodnik jest dla Ciebie. Poniżej znajdziesz omówienie wszystkich najważniejszych książek o Śródziemiu, sporo ciekawostek i trzy konkretne ścieżki lektury dopasowane do różnych typów czytelników.

Fundament: Hobbit i Władca Pierścieni

Te cztery książki to absolutne minimum, jeśli chcesz poznać Śródziemie. Hobbit otwiera drzwi, a trylogia Władcy Pierścieni prowadzi przez nie do jednej z najbardziej rozbudowanych historii w dziejach literatury.

Hobbit, czyli tam i z powrotem (1937)

Wszystko zaczęło się od jednego zdania. Tolkien, wówczas profesor anglistyki na Uniwersytecie Oksfordzkim, poprawiał pewnego dnia prace studentów i na marginesie czystej kartki napisał: „W norze pod ziemią mieszkał sobie hobbit”. Nie miał pojęcia, kim jest hobbit ani dlaczego mieszka w norze — ale postanowił to sprawdzić. Tak powstała książka, która od niemal dziewięćdziesięciu lat wprowadza kolejne pokolenia czytelników w świat fantasy.

Hobbit to historia Bilba Bagginsa — domowego, porządnego hobbita, który niespodziewanie wyrusza z drużyną krasnoludów i czarodziejem Gandalfem na wyprawę po skradzione przez smoka Smauga złoto. Po drodze czekają go trolle, orkowie, olbrzymie pająki, wredny Gollum i pewna zagadka, od której zależy los całego Śródziemia — choć nikt o tym jeszcze nie wie. Tolkien pisał Hobbita przede wszystkim dla swoich dzieci i to czuć w tonie opowieści: jest ciepło, jest humor, jest narrator zwracający się wprost do czytelnika. Ale pod tą pozorną prostotą kryje się świat, którego głębia ujawnia się dopiero przy ponownej lekturze, po przeczytaniu Władcy Pierścieni.

Ciekawostka: Scena z zagadkami, w której Bilbo spotyka Golluma, została po latach przepisana przez Tolkiena. W pierwszym wydaniu Gollum dobrowolnie oddawał pierścień jako nagrodę — dopiero gdy Tolkien zaczął pracować nad Władcą Pierścieni i zdał sobie sprawę z niszczącej mocy Jedynego Pierścienia, zmienił tę scenę na wersję, którą znamy dziś.

Drużyna Pierścienia (1954)

Pierwszy tom Władcy Pierścieni i początek jednej z najdłuższych, najbardziej ambitnych podróży w historii literatury. Frodo Baggins, krewny Bilba, dziedziczy po nim niepozorny złoty pierścień — który okazuje się Jedynym Pierścieniem, wykutym przez Mrocznego Władcę Saurona, zdolnym zniewolić całe Śródziemie. Jedynym sposobem na zniszczenie pierścienia jest zaniesienie go do Góry Przeznaczenia w Mordorze — krainie, gdzie Sauron gromadzi swoje armie. Frodo wyrusza w drogę z ośmioma towarzyszami, tworząc tytułową Drużynę Pierścienia.

Tolkien pracował nad Władcą Pierścieni dwanaście lat — od 1937 do 1949 roku. Pisał powoli, wielokrotnie przepisując całe fragmenty, konsultując się ze swoim przyjacielem C.S. Lewisem (tak, autorem Opowieści z Narnii) w ramach spotkań grupy literackiej Inklings, która zbierała się w oksfordzkim pubie The Eagle and Child. Lewis był jednym z pierwszych czytelników manuskryptu i — co Tolkien wspominał z wdzięcznością — jednym z niewielu, którzy go zachęcali do kontynuowania pracy, gdy sam autor tracił wiarę w projekt.

Dwie Wieże (1954)

Drugi tom rozdziela Drużynę i prowadzi fabułę dwoma równoległymi ścieżkami. Z jednej strony Aragorn, Legolas i Gimli ścigają orków, którzy porwali hobbitów Merry'ego i Pippina — co prowadzi ich do odrodzenia Gandalfa i oblężenia Helmowego Jaru. Z drugiej Frodo i Sam kontynuują samotną podróż do Mordoru, zyskując niepewnego przewodnika w osobie Golluma — stworzenia, które pierścień zniszczyło zarówno fizycznie, jak i psychicznie.

Dwie Wieże to tom, w którym wyraźnie widać wpływ doświadczeń Tolkiena z I wojny światowej. Tolkien walczył w bitwie nad Sommą w 1916 roku — jednej z najkrwawszych bitew w historii ludzkości. Martwe Bagna, przez które przedzierają się Frodo i Sam, z twarzami poległych żołnierzy widocznymi pod powierzchnią wody, to obraz, który trudno oderwać od pejzażu okopów Flandrii. Sam Tolkien nigdy wprost nie przyznawał się do autobiograficznych inspiracji, twierdząc, że nie lubi alegorii — ale bliskość doświadczenia wojennego i literackiej wizji jest zbyt wyrazista, żeby ją zignorować.

Powrót Króla (1955)

Finałowy tom trylogii, w którym wszystkie wątki zbiegają się w kulminacji o skali biblijnej — co nie jest przypadkowym porównaniem, bo Tolkien był głęboko wierzącym katolikiem i wielokrotnie przyznawał, że Władca Pierścieni jest w swojej istocie dziełem religijnym. Nie w sensie alegorycznym — Tolkien alergię na alegorię miał niemal kliniczną — ale w sensie moralnym i metafizycznym. Walka ze złem, poświęcenie, łaska, litość, która okazuje się silniejsza od miecza — to motywy głęboko zakorzenione w chrześcijańskiej tradycji.

Powrót Króla to też tom, który zawiera legendarne Dodatki — ponad sto stron genealogii, kalendariów, historii królestw i zasad pisma elfickiego. Dla jednych czytelników to skarb nie do przecenienia, dla innych powód, by poczuć się przytłoczonym. Niezależnie od tego, sam finał historii Froda — cichy, melancholijny, daleki od triumfalizmu — należy do najbardziej poruszających zakończeń w literaturze.

Ciekawostka: Wydawca Tolkiena, Allen & Unwin, był przekonany, że Władca Pierścieni przyniesie straty finansowe. Książka była za długa, za dziwna i za trudna do zaklasyfikowania. Wydano ją w trzech tomach głównie ze względów ekonomicznych — żeby zminimalizować ryzyko. Tolkien zgodził się na podział, choć wolałby wydanie w jednym woluminie. Jak się okazało, obawy wydawcy były bezpodstawne — trylogia stała się jednym z najpopularniejszych dzieł literackich XX wieku, z ponad 150 milionami sprzedanych egzemplarzy na całym świecie.

Głębsze warstwy Śródziemia

Jeśli Hobbit i Władca Pierścieni to historia, którą widzi każdy czytelnik, to poniższe książki to mitologia, na której ta historia stoi. Są trudniejsze, gęstsze i pisane zupełnie innym tonem — ale dla wielu fanów to właśnie one stanowią najcenniejszą część tolkienowskiego dziedzictwa.

Silmarillion (1977)

Silmarillion to dzieło, które Tolkien pisał przez całe życie — dosłownie. Pierwsze szkice pochodzą z okopów I wojny światowej (lata 1916-1917), a ostatnie poprawki Tolkien nanosił tuż przed śmiercią w 1973 roku. Książka ukazała się pośmiertnie, zredagowana przez syna Tolkiena, Christophera, który poświęcił lata na uporządkowanie ojcowskich rękopisów.

To mitologia Śródziemia od stworzenia świata — opowieść o Pierwszej Erze, elfickich królestwach Beleriandu, trzech Silmarilach (klejnotach zawierających światło Drzew Valinoru) i katastrofalnej przysiędze synów Feanora, która napędza większość fabuły. Ton Silmarilliona jest bliższy Kalewali czy staronordyckim sagom niż współczesnemu fantasy. Nie ma tu dialogów w tradycyjnym sensie, nie ma budowania napięcia rozdział po rozdziale — jest kronika obejmująca tysiąclecia, pełna tragicznych bohaterów, upadłych królestw i piękna, które zawsze przemija.

Nie jest to łatwa lektura. Ale jest nagradzająca jak mało co w literaturze — bo po Silmarilionie wracasz do Władcy Pierścieni i nagle rozumiesz każde nawiązanie, każdą pieśń, każdą wzmiankę o dawnych czasach. Pod względem mitologicznego rozmachu i budowania kosmologii porównywalnym dziełem w science fiction jest chyba tylko Diuna Franka Herberta — Herbert zrobił dla pustynnej planety Arrakis to, co Tolkien dla Śródziemia. Świat nabiera głębi, którą wcześniej mogłeś co najwyżej przeczuć.

Niedokończone opowieści Śródziemia i Númenoru (1980)

Zbiór tekstów, które Tolkien pozostawił w różnych stadiach ukończenia — od rozbudowanych opowiadań po urwane w pół zdania szkice. Christopher Tolkien zebrał je, opatrzył komentarzami i wydał trzy lata po Silmarilionie. Znajdziesz tu między innymi pełniejszą wersję historii Túrina Turambar, opowieść o wyprawie Istari (czarodziejów) do Śródziemia, szczegóły dotyczące upadku wyspy Númenor i fascynujący esej o tym, jak działała palantíri — widzące kamienie znane z Władcy Pierścieni.

Niedokończone opowieści to lektura dla kogoś, kto przeczytał Silmarillion i chce więcej. Fragmentaryczność tych tekstów jest jednocześnie ich słabością i zaletą — pokazują warsztat Tolkiena w sposób, którego nie ujawnia żadna z ukończonych książek. Widać tu, jak historia Śródziemia ewoluowała, jak Tolkien zmieniał zdanie, jak poszczególne wersje tej samej opowieści różnią się od siebie.

Dzieci Húrina (2007)

Jedyna pośmiertna publikacja Tolkiena, którą można czytać jako samodzielną, kompletną powieść. Christopher Tolkien zrekonstruował pełną narrację z różnych wersji tej historii — fragmenty znajdziemy zarówno w Silmarilionie, jak i w Niedokończonych opowieściach, ale żaden z tych tekstów nie oddaje pełnej skali opowieści. Dzieci Húrina to robi.

Historia Túrina Turambar i jego siostry Nienor to najbardziej tragiczna opowieść w całej mitologii Tolkiena — i jedna z najciemniejszych, jakie kiedykolwiek napisał. Tolkien wzorował się tu na fińskiej Kalevali i na historii Sigurda z nordyckiej Eddy. Są tu klątwy, fatum, heroizm, który prowadzi do zguby, i smok Glaurung — jedno z najstraszniejszych stworzeń w tolkienowskim panteonie. Jeśli ktoś twierdzi, że Tolkien pisał tylko optymistyczne bajki o dobrze zwyciężającym zło, ta książka jest najlepszą kontrą — mroczna i bezlitosna niczym najlepsze powieści Stephena Kinga.

Tolkien — lingwista, który przypadkiem napisał epos

Żeby naprawdę zrozumieć, dlaczego Śródziemie jest tak przekonujące, trzeba wiedzieć jedno: Tolkien nie był przede wszystkim pisarzem. Był filologiem. Profesorem języka angielskiego i literatury średniowiecznej na Oksfordzie, specjalistą od staroangielskiego, średnioangielskiego, staronordyckiego i gotyckiego. Języki były jego pasją, zawodem i — jak sam wielokrotnie powtarzał — źródłem całej twórczości literackiej.

Tolkien zaczął wymyślać własne języki jako nastolatek, inspirowany walijskim i fińskim. Z czasów studenckich pochodzi quenya — język „wysokich elfów”, wzorowany na fińskim pod względem fonologii i łacinie pod względem struktury gramatycznej. Później powstał sindarin — „codzienny” język elfów Śródziemia, bliższy brzmieniem walijskiemu. Oba mają pełną gramatykę, system koniugacji, deklinacji, historyczny rozwój fonetyczny i własne pismo — tengwar, którego wzorce kaligraficzne Tolkien rysował ręcznie.

To nie były językowe ciekawostki dorzucone do książek dla kolorytu. Tolkien najpierw tworzył języki, potem pytał: „kto mówi tym językiem?”, a dopiero na końcu budował świat, historię i fabułę. Całe Śródziemie — od Valinoru po Mordor — istnieje, bo pewien oksfordzki profesor potrzebował miejsca, w którym jego elfickie języki miałyby rację bytu. Ta kolejność — najpierw język, potem świat — jest unikalna w historii literatury i tłumaczy, dlaczego tolkienowska kreacja świata jest tak niepodrabialnie spójna.

Warto dodać, że poza quenya i sindarinem Tolkien stworzył jeszcze kilkanaście innych języków i dialektów na różnych etapach rozwoju — w tym khuzdûl (język krasnoludów), czarną mowę Mordoru (z której pochodzi słynna inskrypcja na Jedynym Pierścieniu) czy adûnaicki, język ludzi z Númenoru.

Trzy ścieżki przez Śródziemie — dla kogo co?

Nie każdy chce przeczytać wszystko, nie każdy ma na to czas, a nie każdego interesują te same aspekty tolkienowskiego świata. Poniżej trzy profile czytelników i konkretne rekomendacje dla każdego z nich.

Czytelnik na dobry wieczór — Hobbit i Władca Pierścieni

Chcesz po prostu przeczytać dobrą historię? Zacznij od Hobbita, potem przeczytaj trzy tomy Władcy Pierścieni. To łącznie nieco ponad tysiąc pięćset stron (zależnie od wydania) i kompletna, zamknięta opowieść, która nie wymaga żadnej wiedzy dodatkowej. Hobbit możesz spokojnie przeczytać w weekend (dla wielu czytelników to naturalny krok po serii o Harrym Potterze, która często rozbudza apetyt na poważniejsze fantasy), a na trylogię potrzeba mniej więcej dwóch tygodni — przy założeniu, że nie masz problemu z odłożeniem książki, co bynajmniej nie jest gwarantowane. To ścieżka, która daje pełną satysfakcję i nie zostawia poczucia, że coś przegapiłeś. Jeśli szukasz najlepszych cen — zanim kupisz, sprawdź oferty na Ebookhunt, bo różnice między księgarniami potrafią sięgać kilkunastu złotych.

Kompletna podróż — dodaj Silmarillion i Dodatki

Przeczytałeś trylogię i masz poczucie, że ten świat jest znacznie większy, niż pokazuje fabuła? Masz rację. Następny krok to uważna lektura Dodatków do Powrotu Króla — genealogie, kalendaria i historia królestw Arnoru i Gondoru dają kontekst, który wzbogaca każdą scenę z trylogii. Potem sięgnij po Silmarillion. Będzie trudniej — styl jest inny, tempo jest inne — ale nagroda jest ogromna. Po Silmarilionie rozumiesz, kim naprawdę jest Galadriel, skąd pochodzi Sauron i dlaczego elfy noszą w sobie tyle smutku. Jeśli Silmarillion Cię wciągnie, dorzuć Niedokończone opowieści i Dzieci Húrina — razem tworzą imponująco spójną mitologię. Na porównywanie cen poszczególnych wydań w wielu formatach przydaje się Ebookhunt — zwłaszcza gdy szukasz konkretnej edycji Silmarilliona.

Lingwista i badacz — History of Middle-earth i dalej

Jesteś typem osoby, która czyta przypisy z większą przyjemnością niż tekst główny? Interesują Cię szkice, warianty, ewolucja tekstu? Twoja ścieżka prowadzi przez dwunastotomową serię The History of Middle-earth (w Polsce wydano część tomów jako Historia Śródziemia), redagowaną przez Christophera Tolkiena. To monumentalne dzieło edytorskie, pokazujące jak poszczególne teksty Tolkiena powstawały, zmieniały się i wpływały na siebie nawzajem.

Do tego dochodzą publikacje stricte lingwistyczne: Parma Eldalamberon i Vinyar Tengwar — czasopisma tolkienistyczne publikujące nieznane wcześniej notatki językowe Tolkiena. Jeśli chcesz naprawdę uczyć się quenya lub sindarinu, sięgnij po opracowania takie jak A Gateway to Sindarin Davida Salo albo kursy dostępne online. To ścieżka dla pasjonatów, ale jeśli dotarłeś do tego akapitu i wciąż czytasz z zainteresowaniem — prawdopodobnie to właśnie Twoja ścieżka.

Ciekawostki na koniec

Kilka faktów o Tolkienie i Śródziemiu, które warto znać — albo którymi warto zaimponować przy kawie:

Orły: Dlaczego Gandalf nie posłał orłów prosto do Mordoru? To pytanie dzieli tolkienistów od lat. Najczęstsze wyjaśnienia: orły są istotami Manwëgo i nie służą jako taxi; Sauron natychmiast by ich wykrył; cały plan polegał na ukryciu pierścienia, nie na sile. Tolkien świadomie zostawił tę kwestię otwartą.
Inklings: Tolkien i C.S. Lewis spotykali się co tydzień z grupą przyjaciół — pisarzy i naukowców — w pubie The Eagle and Child w Oksfordzie. Czytali sobie nawzajem fragmenty powstających książek. Lewis słuchał rozdziałów Władcy Pierścieni, Tolkien — Opowieści z Narnii (których nie lubił szczególnie, uważając je za zbyt alegoryczne).
Profesor na co dzień: Tolkien był znany z tego, że mamrotał podczas wykładów, nosił do sklepu spożywczego sztuczne zęby w kieszeni kamizelki i potrafił zacząć wykład o Beowulfie od dwudziestu minut mówienia po staroangielsku, nie informując studentów, w jakim języku mówi.
Drzewo genealogiczne hobbitów: Tolkien narysował szczegółowe drzewa genealogiczne rodów Bagginsów, Tooków i Brandybucków obejmujące wiele pokoleń. Większość z nich nigdy nie pojawia się w fabule — istnieją, bo dla Tolkiena świat musiał być prawdziwy, nawet w elementach, których czytelnik nigdy nie zobaczy.

Śródziemie to świat, do którego wraca się przez całe życie. Każda kolejna lektura odsłania warstwę, której wcześniej nie zauważyłeś — nowe nawiązanie, nowy podtekst, nowe piękno w zdaniu, które za pierwszym razem przeleciało Ci koło oczu. Mało która książka to potrafi. Tolkien napisał kilka takich naraz.