Olga Tokarczuk - najlepsze książki noblistki. Od czego zacząć?

Grudniowy wieczór w Sztokholmie, 2019 rok. Na scenie Konserthuset stoi kobieta z Sulechowa, absolwentka psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, która właśnie odbiera Literacką Nagrodę Nobla. Komitet Noblowski nagradza ją „za wyobraźnię narracyjną, która z encyklopedyczną pasją przedstawia przekraczanie granic jako formę życia”. Olga Tokarczuk, urodzona w 1962 roku, wchodzi tego dnia do panteonu największych pisarzy świata i staje się piątym polskim autorem uhonorowanym tą nagrodą — po Sienkiewiczu, Reymoncie, Miłoszu i Szymborskiej. To dorobek, który wyrasta z tej samej tradycji literackiej co dzieła Adama Mickiewicza — choć Tokarczuk pisze z zupełnie innej epoki, jej proza kontynuuje polską ambicję opowiadania o losach narodu przez pryzmat jednostki.

Ale Nobel nie pojawił się znikąd. Za Tokarczuk stały już wtedy dwie Nagrody Nike, Międzynarodowa Nagroda Bookera i ponad dwie dekady konsekwentnego budowania jednego z najciekawszych dorobków literackich w historii polskiej prozy. Jej droga zaczęła się od studiowania psychologii — i to widać w każdej książce: bohaterowie Tokarczuk są psychologicznie wielowymiarowi, a narracja regularnie zagląda w zakamarki ludzkiej świadomości. Debiutowała w 1993 roku Podróżą ludzi Księgi, lecz dopiero trzy lata później, dzięki Prawiekowi i innym czasom, stała się jedną z najważniejszych polskich pisarek.

Dzisiaj jej dorobek obejmuje powieści, opowiadania, eseje i wykład noblowski. Obejmuje też kilka zupełnie różnych trybów literackich — od baśniowego realizmu magicznego po gotycki kryminał. Poniżej przedstawiam jej najważniejsze dzieła uporządkowane właśnie według tych trybów, tak aby łatwiej było znaleźć książkę odpowiadającą Twoim gustom.

Realizm magiczny — mit spleciony z rzeczywistością

Tokarczuk zaczynała od prozy, w której granica między światem realnym a mitycznym nie istnieje. Dwie powieści z lat dziewięćdziesiątych stanowią fundament jej twórczości i najczystszą realizację tego, co krytycy nazywają polskim realizmem magicznym.

Prawiek i inne czasy (1996)

Prawiek to wieś fikcyjna, ale zarazem — jak sugeruje nazwa — miejsce pradawne, leżące w samym centrum wszechświata. Tokarczuk opowiada losy jej mieszkańców od I wojny światowej po schyłek XX wieku, przeplatając realistyczną kronikę wiejskiego życia z elementami baśniowymi. Obok ludzi żyją tu anioły, czas płynie nieliniowo, a każda postać — od patriarchy Misi po enigmatyczną Kłoskę — nosi w sobie jakąś tajemnicę.

Ta powieść przyniosła Tokarczuk rozpoznawalność i uznanie krytyków. Realizm magiczny nie jest tu literackim ornamentem — służy opowiadaniu o sprawach fundamentalnych: narodzinach i śmierci, miłości i utracie, cykliczności historii. Prawiek czyta się jak sagę rodzinną i jednocześnie jak filozoficzną przypowieść o przemijaniu. Dla czytelników, którzy cenią prozę Marqueza czy Rushdiego, to lektura obowiązkowa w polskim kontekście. A jeśli lubisz wielowątkowe sagi fantasy, w których mit splata się z rzeczywistością, warto też zajrzeć do naszego przewodnika po sadze Wiedźmin — Sapkowski i Tokarczuk czerpią z tego samego źródła słowiańskiej wyobraźni, choć robią z nim zupełnie inne rzeczy.

Dom dzienny, dom nocny (1998)

Dwa lata po Prawieku Tokarczuk opublikowała książkę jeszcze odważniejszą formalnie. Dom dzienny, dom nocny rozgrywa się na polsko-czeskim pograniczu, w okolicach Nowej Rudy na Dolnym Śląsku. To powieść-mozaika: fragmenty współczesnej narracji przeplatają się z hagiografiami średniowiecznych świętych, przepisami kulinarnymi na grzybowe potrawy, snami i mitologicznymi dygresjami. Całość nie ma tradycyjnej fabuły — jest raczej medytacją nad miejscem i pamięcią.

Dolny Śląsk, ze swoimi warstwami historii — czeskiej, niemieckiej, polskiej — staje się tu metaforą palimpsestu. Tokarczuk pokazuje, jak krajobraz przechowuje ślady ludzi, którzy go zamieszkiwali i opuszczali. To lektura wymagająca, ale satysfakcjonująca dla tych, którzy nie boją się literatury eksperymentalnej. Jeśli po Prawieku chcesz poznać Tokarczuk głębiej, Dom dzienny, dom nocny jest naturalnym następnym krokiem.

Epickie powieści — ambitne dzieła nagrodzone na świecie

Z biegiem lat Tokarczuk zaczęła pisać coraz szerzej — nie tylko o fikcyjnych wioskach, ale o całym świecie i o zapomnianych kartach europejskiej historii. Dwie powieści z tej kategorii przyniosły jej najważniejsze nagrody literackie i uczyniły pisarką o globalnym zasięgu.

Bieguni (2007)

Bieguni to powieść-konstelacja. Składa się z dziesiątek krótszych i dłuższych fragmentów, które łączy motyw podróży i ruchu. Tokarczuk przeplata tu własne obserwacje ze współczesnych lotnisk i dworców z historycznymi anegdotami — o XVII-wiecznych holenderskich anatomach preparujących ciała, o rosyjskiej sekcie biegunów wierzących, że zbawienie leży w nieustannym przemieszczaniu się, o kobiecie, która porzuciła rodzinę dla życia w ciągłej podróży.

Forma książki jest tak samo nomadyczna jak jej temat. Nie ma jednego bohatera ani jednej fabuły — są dziesiątki opowieści ułożonych w mozaikę, która nabiera sensu dopiero w całości. Bieguni zdobyli Nagrodę Nike w 2008 roku, a dekadę później — Międzynarodową Nagrodę Bookera w tłumaczeniu Jennifer Croft. To właśnie ta książka otworzyła Tokarczuk drzwi do Nobla. Lektura wymagająca, ale oferująca w zamian jedno z najbardziej oryginalnych doświadczeń czytelniczych we współczesnej literaturze.

Księgi Jakubowe (2014)

Jeśli Bieguni otworzyły Tokarczuk świat, to Księgi Jakubowe udowodniły, że potrafi pisać na skalę XIX-wiecznych mistrzów powieści historycznej. Ta licząca ponad dziewięćset stron epopeja opowiada o Jakubie Franku — jednej z najbardziej fascynujących i kontrowersyjnych postaci XVIII-wiecznej Europy Środkowej, przywódcy mesjanistycznego ruchu religijnego, który kolejno przechodził z judaizmu na islam, potem na katolicyzm, gromadząc wokół siebie tysiące wyznawców.

Tokarczuk rekonstruuje świat pogranicza kultur, języków i religii z encyklopedyczną dokładnością. Powieść jest pisana (w hołdzie dawnej typografii) od prawej do lewej, co podkreśla jej związki z tradycją żydowską. Księgi Jakubowe to magnum opus autorki, nagrodzone drugą Nagrodą Nike w 2015 roku. Wymaga cierpliwości i skupienia, ale wynagradza niezapomnianą podróżą przez zapomniane karty historii Rzeczypospolitej i jej wielokulturowego dziedzictwa.

Gotyk i kryminał — ciemna strona twórczości

Nie cała twórczość Tokarczuk mieści się w kategoriach „poważnej prozy literackiej”. Dwie jej powieści celowo sięgają po konwencje gatunkowe — kryminał i horror — żeby wywrócić je na nice i wypełnić intelektualną treścią.

Prowadź swój pług przez kości umarłych (2009)

Janina Duszejko, emerytowana inżynierka i astrolożka, mieszka na odludziu w Kotlinie Kłodzkiej. Kiedy w okolicy zaczynają ginąć myśliwi, jest przekonana, że to zwierzęta wymierzają sprawiedliwość swoim oprawcom. Policja i sąsiedzi uważają ją za ekscentryczkę, ale ciała wciąż przybywają.

Pozornie to kryminał ekologiczny z czarnym humorem, ale Tokarczuk przemyca w nim filozoficzną refleksję nad relacją człowieka z naturą, nad przemocą wobec zwierząt i nad tym, kto naprawdę jest „zwierzęciem” w ludzkim świecie. Powieść doczekała się głośnej ekranizacji Agnieszki Holland — film Pokot (2017) zdobył Srebrnego Niedźwiedzia na festiwalu w Berlinie. Prowadź swój pług to najprzystępniejsza książka Tokarczuk: ma wyrazistą bohaterkę, zwartą fabułę i trzyma w napięciu do ostatniej strony.

Empuzjon (2022)

Rok 1913, sanatorium dla chorych na gruźlicę w Göbersdorf (dzisiejsze Sokołowsko na Dolnym Śląsku). Młody student Mieczysław Wojnicz przybywa na leczenie i trafia w świat, w którym kuracjusze prowadzą uczone dysputy o naturze kobiecości, a w okolicznych lasach czai się coś pradawnego i niebezpiecznego. Stopniowo sanatoryjny porządek zaczyna pękać i odsłaniać mroczne tajemnice.

Empuzjon to świadoma gra z tradycją powieści sanatoryjnej — literacki dialog z Czarodziejską górą Tomasza Manna, ale prowadzony z feministycznej i gotycko-mitologicznej perspektywy. Tokarczuk miesza w tej książce horror folklorystyczny z satyrą na męski świat belle epoque, historię z mitem greckim, naturalizm z nadprzyrodzonością. Efektem jest powieść gęsta, zaskakująca i pełna ukrytych znaczeń — idealna dla czytelników, którzy lubią intertekstualne zagadki.

Krótkie formy — opowiadania i eseje

Nie każda książka Tokarczuk to kilkusetstronicowa powieść. Trzy zbiory — dwa prozatorskie i jeden eseistyczny — pokazują inną stronę jej talentu: zdolność do kondensacji, zaskakujących puent i klarownego myślenia o literaturze.

Opowiadania bizarne (2018)

Dziesięć opowiadań, z których każde eksploruje to, co dziwne, niepokojące i niewytłumaczalne. W jednym kobieta w średnim wieku budzi się w ciele młodej dziewczyny. W innym pasażerowie samolotu lecącego nad oceanem doświadczają kolektywnej halucynacji. Jeszcze w innym stary profesor odkrywa, że w słoiku na jego półce żyje coś, czego nauka nie potrafi sklasyfikować.

Zbiór ukazał się w roku przyznania Tokarczuk Nobla i w pewnym sensie stanowi jej wizytówkę — tu widać wszystkie jej obsesje: przekraczanie granic (między gatunkami, między ciałem a duchem, między ludzkim a zwierzęcym), zainteresowanie tym, co marginalne, i odwagę formalną. Każde opowiadanie można przeczytać w jednym posiedzeniu, co czyni Opowiadania bizarne doskonałym punktem wejścia dla tych, którzy dopiero zaczynają przygodę z Tokarczuk.

Ostatnie historie (2004)

Trzy kobiety z trzech pokoleń — babka, matka i córka — opowiadają swoje historie, z których każda obraca się wokół śmierci. Ida, emerytowana lekarka, spotyka śmierć na górskim szlaku. Jej córka przeżywa traumę porodu, konfrontując się z kruchością nowego życia. Wnuczka podróżuje po egzotycznym kraju, gdzie śmierć jest wpleciona w codzienność.

To jedna z najbardziej intymnych i kameralnych książek Tokarczuk. Trójdzielna struktura nadaje jej symetrię i rytm, a każda z historii rzuca inne światło na te same pytania: co znaczy śmiertelność, jak ciało reaguje na bliskość końca, w jaki sposób kobiety z jednej rodziny dziedziczą po sobie lęki i sposoby radzenia sobie z odchodzeniem. Ostatnie historie to powieść cicha, ale intensywna — idealna dla czytelników, którzy szukają prozy skupionej na emocjach, a nie na wielkich historycznych panoramach.

Czuły narrator (2020)

Zbiór esejów i wykład noblowski, w którym Tokarczuk dzieli się swoją wizją literatury. Tytułowy „czuły narrator” to postulat — apel o literaturę empatyczną, zdolną objąć swoim spojrzeniem całość ludzkiego doświadczenia, w tym perspektywy tych, którzy zwykle pozostają niesłyszani: zwierząt, roślin, przedmiotów.

Wykład noblowski, będący centralnym tekstem zbioru, jest jednym z najpiękniejszych manifestów literackich ostatnich dekad. Pozostałe eseje odsłaniają warsztat pisarki — jej stosunek do narracji, do postaci, do samego aktu opowiadania. Czuły narrator to lektura obowiązkowa dla wszystkich, którzy chcą zrozumieć, jak myśli i pisze Tokarczuk, i dlaczego Komitet Noblowski uznał ją za jedną z najważniejszych pisarek naszych czasów.

Nagrody i znaczenie

Dorobek Tokarczuk to nie tylko wielkie książki — to także imponująca lista nagród, która dokumentuje jej rosnące znaczenie na polskiej i międzynarodowej scenie literackiej.

Jako pierwsza polska pisarka zdobyła dwukrotnie Nagrodę Nike — najważniejszą polską nagrodę literacką — za Bieguni (2008) i Księgi Jakubowe (2015). W 2018 roku Jennifer Croft przełożyła Biegunów na angielski, a tłumaczenie zdobyło Międzynarodową Nagrodę Bookera, co otworzyło Tokarczuk drzwi do globalnego czytelnictwa. Kulminacją było przyznanie Literackiej Nagrody Nobla za rok 2018 (ogłoszonej w 2019 z powodu skandalu w Akademii Szwedzkiej). Wcześniej — w 2002 roku — otrzymała też prestiżową nagrodę im. Kościelskich dla młodych pisarzy polskich, a Prowadź swój pług przyniosło jej nominację do Nagrody Bookera w 2019 roku.

Krytycy podkreślają, że Tokarczuk jest rzadkim przypadkiem pisarki, która łączy ambicję formalną z popularnością czytelniczą. Jej książki sprzedają się w milionowych nakładach w Polsce i są tłumaczone na kilkadziesiąt języków, a jednocześnie pozostają wymagające intelektualnie i nowatorskie pod względem konstrukcji. Jak pisała Justyna Sobolewska w „Polityce”: Tokarczuk „zmieniła polską prozę na zawsze”, wprowadzając do niej perspektywę kosmopolityczną, ekologiczną i feministyczną. Pod względem intelektualnej ambicji i odwagi formalnej wśród współczesnych polskich prozaików porównywalny jest chyba tylko Jacek Dukaj — oboje piszą książki, które zmieniają sposób myślenia czytelnika, choć robią to na zupełnie różnych polach.

Trzy propozycje na początek

Jeśli nigdy nie czytałeś Tokarczuk i nie wiesz, od czego zacząć, wybieram dla Ciebie trzy ścieżki dopasowane do różnych gustów czytelniczych.

Dla fanów kryminału i thrillera — Prowadź swój pług przez kości umarłych. Jeśli normalnie sięgasz raczej po kryminały Stephena Kinga niż po literaturę piękną, ta powieść jest idealnym pomostem. To najprzystępniejsza książka Tokarczuk: ma wyrazistą bohaterkę, szybką akcję i ponury humor. Janina Duszejko wciąga od pierwszych stron, a zagadka kryminalna trzyma w napięciu do samego końca. Nawet jeśli zwykle nie sięgasz po „literaturę piękną”, ta powieść Cię przekona — a potem, gdy już poznasz styl Tokarczuk, łatwiej będzie sięgnąć po jej ambitniejsze dzieła. Tę książkę znajdziesz w kilku formatach — porównaj oferty na Ebookhunt i wybierz najkorzystniejszą.

Dla miłośników ambitnej prozy literackiej — Bieguni. Jeśli cenisz Sebalda, Bolaño czy Maggie Nelson, Bieguni będą dla Ciebie naturalnym wyborem. Fragmentaryczna forma, łącząca esej z fikcją i reportaż z mitem, oferuje jedno z najbardziej oryginalnych doświadczeń czytelniczych we współczesnej literaturze światowej. To książka, od której zaczęła się międzynarodowa kariera Tokarczuk — i wciąż pozostaje najlepszym dowodem na to, dlaczego dostała Nobla.

Dla tych, którzy chcą spróbować na początek czegoś krótkiego — Opowiadania bizarne. Dziesięć niezależnych opowiadań, z których każde można przeczytać w pół godziny. Nie musisz inwestować tygodni w wielostronicową powieść, żeby poznać świat Tokarczuk — wystarczy jedno opowiadanie, żeby zrozumieć, dlaczego ta pisarka jest wyjątkowa. Jeśli którekolwiek z nich Cię zaintryguje, masz pewność, że większe formy będą jeszcze lepsze.